استاد راهنما:

دکتر عبدالصمد کلیدری

استاد مشاور:

دکتر محمد مهدی رحیمی

برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده پایان نامه درج نمی گردد

(در فایل دانلودی نام نویسنده موجود می باشد)

تکه هایی از متن پایان نامه به عنوان نمونه :

(ممکن می باشد هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود اما در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل می باشد)

فهرست جداول

عنوان              صفحه

چکیده 1

فصل اول: مقدمه  2

 1-1-کلیات   2

1-1- هدف از اجرای این پژوهش    5

1-2- فرضیات پژوهش    5

فصل دوم: مروری بر تحقیقات انجام شده  6

 2-1- گندم و اهمیت آن  6

2-2- گیاهشناسی گندم  6

2-2-1- ریشه  7

2-2-2- برگ   7

2-2-3- ساقه  8

2-2-4- گل آذین  8

2-2-5- دانه  9

2-3- مراحل رشد و نمو گندم  9

2-4- اهمیت اقتصادی و تغذیهای گندم  10

2-5- سطح زیر کشت و تولید گندم  11

2-6- نیازهای آب و هوایی و سازگاری گندم  12

2-7- اهمیت تغذیه در گیاه 12

2-8- عنصر فسفر و اهمیت آن در تغذیه گیاه گندم  13

2-8-1- خسارات ناشی از مصرف کودهای شیمیایی فسفاته  13

2-8-2- فسفر در گیاه 14

2-8-2-1-  مقدار و اشکال مختلف فسفر در گیاه 14

2-8-2-2- تأثیر فسفر در گیاه 15

2-8-3- علائم کمبود فسفر در گیاه 16

2-8-4- فسفر در خاک: 16

2-8-5- تبدیل فسفر آلی به فسفر معدنی: 17

2-8-6- مقدار و نوع فسفر در خاک، و تاثیر مصرف کود بر روی وضعیت فسفر در خاک   18

2-8-7- اثر pH بر روی قابلیت جذب فسفر: 19

2-8-8- اثرات فسفر بر عملکرد و اجزای عملکرد گندم  20

2-9- کودهای زیستی: 21

2-9-1- تاریخچه  21

2-9-2- باکتریهای سودموناس و باسیلیوس: 23

2-9-3- تاثیر باکتریهای محرک رشد بر روی رشد گیاهان : 23

2-9-4- کود زیستی فسفاته بارور – 2  25

2-9-5- مزایای کود زیستی فسفاته بارور – 2  26

2-9-6- مطالعه تاثیر کود زیستی بارور-2  بر عملکرد گندم  28

2-9-7- نتایج بهره گیری از کود زیستی فسفاته بارور-2 در برنج  29

فصل سوم: مواد و روشها 33

 3-1- موقعیت جغرافیایی محل آزمایش    33

3-1-1- تغییرات درجه حرارت شبانهروزی یاسوج در طول دورهی رشد گندم  34

3-2- مشخصات هواشناسی منطقه  34

3-3- مشخصات خاک محل اجرای آزمایش    34

3-4- مشخصات طرح آزمایشی  35

3-5- عملیات زرا عی  35

3-6- صفات مورد مطالعه  36

3-6-1- طول برگ پرچم  36

3-6-2- شاخص سطح برگ   36

3-6-3- ارتفاع گیاه 36

3-6-4- طول سنبله  36

3-6-5- تعداد سنبله در واحد سطح ( مترمربع) 36

3-6-6- تعداد دانه در سنبله  37

3-6-7- تعیین اندازه عملکرد بیولوژیک   37

3-6-8- تعیین اندازه عملکرد دانه  37

3-6-9- وزن هزار دانه  37

3-6-10- تعیین شاخص برداشت   37

3-6-11- تعیین اندازه گلوتن دانه  38

3-7- محاسبات آماری  38

فصل چهارم: نتایج و بحث و پیشنهادات    39

 4-1- طول برگ پرچم  39

4-2- شاخص سطح برگ   39

4-3- تعداد سنبله در متر مربع  41

4-4- تعداد دانه در سنبله  42

4-5- وزن هزار دانه  43

4-6- طول سنبله  44

4-7- ارتفاع بوته  44

4-8- عملکرد بیولوژیک   46

4-9- عملکرد دانه  46

4-10- شاخص برداشت   48

4-11- گلوتن دانه  49

4-12- فسفر دانه  50

4-13- همبستگی بین صفات مورد مطالعه  50

4-14- نتیجه‌گیری  53

4-15- پیشنهادات   53

4-16- فهرست منابع  54

چکیده:

 به مقصود مطالعه تاثیر کود زیستی فسفات بارور 2 بر عملکرد گندم آبی رقم الوند آزمایشی در سال زراعی 89-1388 در منطقه پاتاوه واقع در شهرستان دنا انجام گردید. آزمایش در قالب طرح بلوک­های کامل تصادفی در چهار تکرار اجراء گردید. تیمارها شامل، 1- کود بارور2 به روش بذرمال 2- کود بارور2 به روش محلول پاشی 3- کود بارور2 به روش بذرمال +کود فسفاته 4- کود بارور 2 به روش محلول پاشی + کود فسفاته 5- کود فسفاته بدون بارور 2 بعنوان شاهد بودند. صفات مورد ارزیابی شامل تعداد خوشه در واحد سطح (مترمربع)، طول سنبله، ارتفاع گیاه، اندازه گلوتن دانه، تعداد دانه در سنبله، عملکرد بیولوژیک، عملکرد دانه، وزن هزار دانه،‌ شاخص برداشت و فسفر دانه بود. نتایج نشان داد که اثر تیمارها بر تمامی صفات به جزء شاخص برداشت معنی­دار بود. در اکثر صفات مورد ارزیابی تیمار کودی کاربرد کود بیولوژیک فسفات بارور 2 به روش بذرمال به همراه مصرف کود سوپر فسفات تریپل نسبت به سایر تیمارهای کودی برتری داشت. تیمار محلول­پاشی فسفات بارور 2 نیز در اکثر صفات کمترین مقدار بود.
جستجو در سایت :   


واژه­های کلیدی:

فارسی: عملکرد، گندم آبی الوند، کود زیستی، کود فسفات بارور 2.

فصل اول: مقدمه

1-1-کلیات

شرایط امروز جهان از نظر تولید محصولات کشاورزی و تغذیه جهانی بیش از هر زمانی در گذشته، پیچیده و بغرنج شده می باشد. برای تأمین امنیت غذای بشر بایستی تولید محصولات کشاورزی افزایش یابد. افزایش تولید با افزایش سطح زیر کشت یا با افزایش عملکرد در واحد سطح میسر می گردد که گزینه اول بسیار محدود می باشد و این امر سبب توجه هرچه بیشتر به افزایش عملکرد در واحد سطح گردیده می باشد.

گندم بیش از همه­ی گیاهان دیگر در جهان کشت می­گردد و در جهان درهیچ ماهی از سال وجود ندارد که در آن محصول گندم بدست نیاید و یا کشت نشود. در دنیای امروز گندم نه تنها یک ماده غذایی اساسی و مهم می باشد بلکه از لحاظ سیاسی نیز از اهمیتی هم پایه نفت وحتی برتر از آن برخودار می باشد (بهنیا، 1373). در سطح دنیا نزدیک به 52% زمین های قابل کشت دنیا به کشت غلات اختصاص دارد که 3/1 این مقدار زیر کشت گندم می باشد (امام، 1383). گندم مهمترین گیاه زراعی روی زمین می باشد (1976 Martin,). گندم از نظر اندازه تولید، مهمترین گیاه زراعی در جهان بوده و تولید آن در سال 2010 به حدود 674 میلیون تن رسیده می باشد (FAO,2010). ایده مصرف کودهای شیمیایی یکی از راهکارهای افزایش عملکرد می باشد. در سال‌های اخیر مصرف کودهای شیمیایی به صورت غیر معقول افزایش یافته می باشد، به طوری که در سال  1998 مصرف این کودها به  365 میلیون تن در سال رسیده می باشد، که با رشدی 65/3 برابری نسبت به چهل سال پیش روبرو می باشد. اگر طریقه مصرف کودهای شیمیایی به همین سیاق ادامه یابد، زندگی بشر در آینده‌ای نزدیک با معضلات عدیده‌ای مواجه خواهد گردید. این معضل در کشورهای جهان سوم بیشتر به نظر می آید.

کشور ما نیز به دلیل شرایط آب و هوایی حاکم بر آن مانند کمبود بارندگی و نوسانات زیاد آن، دارای اکوسیستم شکننده­ای می باشد. از دیگر سو بهره­برداری از اراضی کشاورزی به صورت غیر اصولی در حال انجام می باشد. یکی از راهکارهای حل این مشکل، تغییر مدیریت کشاورزی غیر اصولی رایج، به مدیریت پایدار کشاورزی می باشد. کشاورزی پایدار مدیریتی می باشد که ضمن برخورداری از پویایی اقتصادی، می تواند موجب بهبود وضعیت محیط زیست و بهره گیری بهینه از منابع موجود گردد. به علاوه کشاورزی پایدار با رعایت اصول اکولوژیکی می‌تواند ضمن ایجاد توازن در محیط زیست، زمینه بهره وری طولانی‌تری را برای بشر فراهم سازد. یکی از ارکان کشاورزی پایدار بهره گیری از کودهای زیستی در بوم نظام‌های زراعی با هدف حذف یا کاهش مصرف کودهای شیمیایی می باشد. کودهای زیستی شامل مواد نگهدارنده‌ای با جمعیت متراکم یک یا چند نوع ارگانیسم مفید خاکزی و یا به صورت فراورده‌های متابولیک این موجودات می باشد که به مقصود تأمین عناصر غذایی مورد نیاز گیاه در بوم نظام زراعی به کار می‌طریقه. اولین کود زیستی درسال 1895 در آمریکا با نام نیتراژین[1] تولید گردید. بعد از آن کودهای بیولوژیکی متفاوتی به صورت عمومی و خاص جهت محصولات کشاورزی تولید گردید. اما به دلیل اثرات سریع­تر کودهای شیمیایی و سهولت کاربرد و قیمت نسبتاً ارزان، موجب کم توجهی به بهره گیری از کودهای زیستی گردید. اما در سی سال اخیر آن چیز که ضرورت تغییر در نظام­های متداول را توجیه می­کند و حرکت به سوی نظام‌های کشاورزی پایدار، مانند سیستم­های  جایگزین در راستای کشاورزی پایدار و ارگانیگ را تسریع می کند، شامل مورد هایی مانند بروز مسائل زیست محیطی به دلیل بهره گیری از مواد شیمیایی و آثار سوء آنها بر کیفیت مواد غذایی، تخلیه منابع غیر تجدید شونده مثل انرژی فسیلی و منابع سنگ فسفات، آلودگی منابع آب به وسیله نهاده‌های شیمیایی، کاهش تنوع زیستی، کاهش اندازه باروری خاک و افزایش فرسایش خاک می‌‌باشد.

در مزارع، فسفات به شکل کودهای آلی و یا کودهای شیمیایی فسفاته به خاک اضافه می گردد.ظرفیت تثبیت فسفر درخاکهای مختلف با در نظر داشتن خصوصیات فیزیکی ،شیمیایی،زیستی، اقلیم ومدیریت زراعی متغیر می باشد.(آستارایی، 1375).قابلیت دردسترس بودن فسفر بستگی به عوامل زیادی زیرا PH ، تهویه خاک، رطوبت ، دما، اندازه ماده آلی، مقدارآهن، الومینیوم و منگنز محلول وغیرمحلول، نوع ماده حاوی این عنصر، فعالیت ریزسازواره ها و روش های زراعی دارد. (بای بوردی، 1379). در اثر کمبود فسفر رنگ اندامهای هوایی گیاه سبز تیره گردیده و رشد آن کند خواهد گردید و برگها از قسمت نوک به تدریج می میرند و این وضعیت به طرف قاعده برگ پیشروی می نماید. (خدابنده، 1382). تثبیت فسفر در خاکهای رسی نسبت به خاکهای شنی بیشتر می باشد. اندازه ذرات کود شیمیایی در تثبیت فسفر تاثیر دارد، هر چه اندازه ذرات بزرگتر باشد اندازه تثبیت فسفر موجود در آن بیشتر می باشد.

کودهای زیستی، کودهای حاوی ریزسازواره های مفید در تغذیه گیاه می باشند که می توانند مشتمل بر گروههای مختلف از قبیل باکتریها، قارچها، اکتینومیست ها و مانند آن باشند. امروزه بهره گیری از این کودها در جهت گام برداشتن به سوی کشاورزی پایدار واستفاده از اثرات مفید آنها رو به افزایش می باشد. (آستارایی و کوچکی، 1375). در دسترس بودن فسفر برای گیاهان تاحد زیادی به شرایط زیستی و شیمیایی بستگی دارد که در خاک رخ می دهد . در عرصه اقدام ،تثبیت سریع کودهای شیمیایی فسفره تحت شرایط موجود خاک به فرم های غیر محلول مشکل جدی می باشد. (Shekher et al, 2000).

در طبیعت گروهی از ریزسازواره های حل کننده ی فسفات وجود دارند که رها سازی تدریجی فسفر و تبدیل آن به شکل قابل جذب گیاه نیاز به کودهای فسفاته شیمیایی را کاسته و کارآیی آنرا بالا می برند. (بای بوردی1379، آستارایی، 1375). یکی از سازوکارهای تبدیل فسفات به شکل معدنی و محلول،ترشح اسیدهای آلی مانند اسیدهای استیک، پروپیونیک، لاکتیک، فوماریک، سوکسنیک می باشد. (آستارایی 1375، Rodriguez and Fraga, 1999).

جداسازی باکتریهای حل کننده فسفات واستفاده از آنها به عنوان کود به عنوان راهکاری برای کاهش مصرف کودهای شیمیایی و پس کاهش آلودگی زیست محیطی به شمار می رود.

در ایران تولید کودهای زیستی با فاصله زمانی حدود 100 ساله نسبت به کشورهای توسعه یافته آغاز شده می باشد، یکی از عناصر پر مصرف در گیاهان فسفر می باشد. با اینکه مقدار متوسط کل فسفر در اغلب خاک‌ها (12/0%) زیاد می باشد. اما به دلیل تثبیت آن به علت تغییرات اسیدیته خاک از حدود خنثی (که دارای بیشترین حلالیت می باشد) به صورت نا‌محلول در می آید. اغلب خاک های مناطق خشک و نیمه خشک ایران آهکی می‌باشد که در نتیجه تثبیت فسفر خاک افزایش می یابد. عوامل یاد شده باعث کاهش قابلیت جذب فسفر در خاک شده می باشد که به طبع آن سبب افزایش مصرف کودهای شیمیایی فسفره می گردد. افزایش مصرف کودهای فسفره همراه با افزایش تثبیت آنها در خاک می‌باشد، که با وجود مصرف کودهای فسفره کمبود آن در محصولات زراعی نظاره می گردد. تنوع گیاهی نیز از نظر قدرت جذب فسفر دخیل می باشد به گونه‌ای که گیاهان دارای ریشه گسترده نسبت به گیاهان دارای ریشه سطحی از نظر جذب فسفر کارآمد‍‍‌تر هستند. اکثر خاکهای ایران داری کمبود فسفر می­باشد که این کمبود  به وسیله مصرف کودهای شیمیایی فسفاته می­گردد. اندازه مصرف کودهای شیمیایی فسفر در ایران در حدود 750 هزار تن در سال می­باشدکه 250 هزار تن از این مقدار در داخل تولید وبقیه آن با واردات این کود جبران می­گردد

تولید کودهای شیمیایی فسفره به دلیل هزینه‌های زیاد تولید، کاهش منابع خاک فسفات، تولید مواد سمی انبوه در حین فرآوری کودهای فسفره و عناصر سنگین سمی موجود در کود فسفره (مانند کادمیم) عواملی هستند که تولید کودهای فسفره را محدود نموده می باشد.

بهره گیری از کودهای زیستی به عنوان مکمل یا جایگزین کودهای شیمیایی می تواند بسیاری از معضلات ناشی از مصرف  کودهای شیمیایی را برطرف سازد. در سال‌های اخیر منابع کود بیوفسفات (خاک فسفات، گوگرد، ماده آلی و ریزجاندارن) و بیوفسفر (ریز­جانداران و مواد نگه­دارنده) با کیفیت و قیمت نسبتا مناسب و عوارض زیست محیطی کمتر در دسترس قرار گرفته می باشد. به علاوه سهم عمده‌ای از کودهای فسفره مورد بهره گیری در کشور، وارداتی بوده که با توسعه‌ی مصرف کودهای زیستی صرفه جویی ارزی قابل توجهی را فراهم می‌سازد.

1-1- هدف از اجرای این پژوهش

1- مطالعه اثر کود فسفات بارور-2 بر عملکرد گندم رقم الوند

2- مطالعه روشهای مختلف کاربرد کود فسفات بارور-2 بر عملکرد گندم رقم الوند

3- مطالعه اثر کود فسفات بارور-2 بر اندازه مصرف کودهای شیمیایی فسفاته

1-2- فرضیات پژوهش

 1- کود زیستی فسفات بارور-2 موجب افزایش عملکرد می­گردد.

2- کود زیستی فسفات بارور-2 موجب مقاومت به ورس در گیاه می­گردد.

3- کود زیستی فسفات بارور-2 باعث کاهش مصرف کودهای شیمیایی فسفاته می­گردد.   

فصل دوم: مروری بر تحقیقات انجام شده

2-1- گندم و اهمیت آن

گندم به عنوان یکی از غلات مهم در تغذیه مردم جهان محسوب می­گردد. تولید گندم در جهان در مرحله اول به مقصود تغذیه بشر و در درجه دوم برای تغذیه دام و همچنین مصارف صنعتی می­باشد. در دنیای امروز گندم نه تنها یک ماده غذایی اساسی و مهم می باشد، بلکه از لحاظ سیاسی نیز از اهمیتی بالا، هم پایه نفت و حتی مهمتر از آن برخوردار می باشد و بایستی گفت که سلاح گندم از سلاح نظامی قدرتمندتر و با اهمیت­تر می­باشد. کمبود مواد غذایی به علت های مختلف مانند افزایش جمعیت، پایین بودن کارایی تولید و توزیع و مصرف عادلانه غذا در کشورهای در حال توسعه، چهره خود را بر افزایش جمعیت رو به افزایش کره زمین نشان داده می باشد، به طوری که بیش از 3/1 میلیارد نفر از مردم جهان، گرسنه و یا دچار سوء تغذیه هستند. این در حالی می باشد که در هر ساعت بیش از 9 هزار نفر به جمعیت جهان افزوده می­گردد و بنا­به گزارش کنفرانس جهانی محیط زیست و توسعه، جمعیت کشورهای در حال توسعه تا سال 2025 به 5/8 میلیون نفر خواهد رسید و این رقم 83 درصد از کل جمعیت کره زمین را شامل خواهد گردید (خدابنده ، 1382). بر اساس مطالعات انجام شده جمعیت ایران نیز تا سال 14700 در محدوده­ای بین 87 تا 5/93 میلیون نفر خواهد بود. به این ترتیب در سال­های آینده تولید غذا از نگرانی­های اصلی بشر خواهد بود، زیرا در طی دو دهه آینده بشر بایستی به اندازه کل تاریخ گذشته خود غذا تهیه کند (خدابنده ، 1382).

2-2- گیاه­شناسی گندم

گندم گیاهی می باشد تک لپه، علفی و یک ساله از تیره غلات و گونه Triticum aestivum که انواع خودرو و پرورش یافته دارد. گونه­های خودروی آن بیشتر علف­هرز هستند و ارزش خوراکی چندانی ندارند ( ایران­نژاد و شهبازیان، 1384).

2-2-1- ریشه

ریشه­های گندم افشان و سطحی می باشد. ریشه­های اصلی و فرعی از محل طوقه خارج می­شوند و همگی هم­قطر هستند. عمق فعالیت ریشه­های گندم در خاک حدود 30 سانتی­متر می­باشد، و در خاک­های مناسب تا 100 سانتی­متر در عمق خاک نفوذ می­نماید. در هر حال  10 درصد ریشه در سطوح فوقانی، 60 تا 70 درصد در عمق 30 سانتی­متری و بقیه در عمق بیشتر می­باشند (ایران­نژاد و شهبازیان، 1384). گندم دو گونه ریشه دارد: 1- ریشه های اولیه، ریشه های بذری یا جنینی که همراه با ریشه­چه از محل اولین گره لپه­ای و دومین گره یا گره کلئوپتیلی خارج می­گردد، ریشه­های بذری گندم شامل ریشه­چه و یک تا هفت ریشه خارج شده از اولین گره می­باشد 2- ریشه های ثانویه نابجا یا کاذب که تأثیر اساسی و اصلی ریشه بر عهده این نوع ریشه­هاست و از طوقه منشا می­گیرند (سرمدنیا و کوچکی، 1376).

2-2-2- برگ

روی هر ساقه معمولا 7 تا 8 برگ هست که از محل گره­های ساقه خارج می­شوند و به گونه متناوب در ارتفاع ساقه قرار می­گیرند. هر برگ از دو بخش نیام و تیغه باریک و بلندی که به منزله دمبرگ می باشد، تشکیل شده می باشد که ساقه را به صورت غلافی در بین دو گره در بر می­گیرد و به استحکام ساقه کمک می­نماید. حد فاصل برگ و دمبرگ زوایدی زبانه مانند به نام زبانک[2] و گوشوارک[3] هست. زبانک از محل اتصال برگ به دمبرگ خارج می­گردد. به ارتفاع 2 تا 3 میلی­متر، شفاف و بی­رنگ می باشد. گوشوارک از دو زبانه تشکیل شده، بخشی از ساقه را احاطه می­کند و کرک­های ریزی دارد (امام، 1383).

 اهمیت برگ انتهایی ساقه گندم که جوان­تر از سایر برگ­هاست و دیرتر از بقیه به وجود می­آید، فوق­العاده زیاد می باشد؛ زیرا اقدام آن تامین کربوهیدرات­های ذخیره­ای دانه می باشد. پس هر عاملی که از ایجاد آن جلوگیری کند، اثر زیادی بر کاهش عملکرد دانه خواهد داشت. ضمنا ظهور آن برای کشاورزی کاربرد علمی دارد که فرا رسیدن زمان آبیاری را نشان می دهد (تاج بخش و پور میرزا، 1382). دانلود متن کامل در سایت sabzfile.com

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   دانلود پایان نامه ارشد : اثر کاربرد محلول پاشی سایکوسل و سولفات

2-2-3- ساقه

ساقه گندم همانند تمامی گیاهان تیره غلات بند بند، توخالی و استوانه­ای می باشد. به طوری که شکل استوانه­ای و وجود دسته­های فیبر در آن موجب استحکام ساقه می­گردد. این ویژگی، ساقه را پیش روی خوابیدگی یا ورس مقاوم می­نماید. علاوه بر ساقه اصلی، اغلب رقم­های گندم دارای ساقه­های ثانویه به نام پنجه می­باشند. محل گره­ها در ساقه توپر و مغزدار می­باشند. ساختمان گره­ها نیز به استحکام گره­های ساقه کمک می­نماید و از خوابیدگی گیاه (ورس) جلوگیری می­کند. ارتفاع، رنگ و ضخامت ساقه در رقم­های مختلف متفاوت می باشد (ایران نژاد و شهبازیان، 1384).

2-2-4- گل آذین

در انتهای هر ساقه گندم یک سنبله هست که دارای یک محور اصلی می باشد و روی محور اصلی سنبلک­ها یا سنبلچه­ها به وجود می­آیند و هر یک دارای 3 تا 5 گل هستند که بعد از لقاح معمولا  تعدادی گل در هر سنبلچه، بارور و به دانه تبدیل می­گردد که بستگی به نژاد، نوع خاک و شرایط محیط زیست دارد. هر گلچه شامل یک مادگی یا تخمدان، یک خامه و سه پرچم می باشد. سنبلچه به وسیله دو زائده مقعر به نام پوشه (گلوم[4]) پوشیده می­گردد و در آن 3 تا 5 گل هست و هر گل به وسیله پوشینه (گلومل[5]) که از دو لایه به نام پالئا و لما تشکیل شده از اطراف احاطه شده می باشد. به علاوه، در اطراف هر پرچم و مادگی، سه زائده کوچک به نام پوشینک (گلوملول[6]) هست.

سنبله­دهی گندم در نژادهای مختلف به حالت فشرده، نیمه فشرده، سست یا نیمه سست هستند. رنگ سنبله نیز در رقم­های مختلف از سفید تا قرمز تغییر می­نماید. گندم گیاهی می باشد خودگشن؛ اما در شرایط خاص4 تا 5 درصد دگرگشنی دارد و بعضی از نژادهای گندم در انتهای لما دارای تیغه­ای باریک و گاهی بلند به نام ریشک و بعضی دیگر فاقد آن هستند. رنگ و اندازه و شکل ریشک در رقم­های مختلف، متفاوت می باشد. ارقام ریشک­دار در مناطق خشک در مقایسه با ارقام بدون ریشک محصول بیشتری می­دهند (ایران نژاد و شهبازیان، 1384).