مطالعه نقوش جانوری در دست بافته های ترکمن

استاد راهنمای تئوری  :

جناب آقای دکتر ابوالقاسم دادور

استاد راهنمای عملی :

جناب آقای دکتر جواد علیمحمدی

استاد مشاور :

جناب آقای دکتر ابوالفضل داوودی

برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده پایان نامه درج نمی گردد

(در فایل دانلودی نام نویسنده موجود می باشد)

تکه هایی از متن پایان نامه به عنوان نمونه :

(ممکن می باشد هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود اما در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل می باشد)

چکیده:

فرش دستبافت در میان قوم ترکمن از جایگاه ویژه ای برخوردار می باشد. بخصوص از لحاظ رنگ های نخودی ، سرمه ای ، قهوه ای و زیتونی و… که بهره گیری می کند. با مطالعه نگاره های موجود در فرش ترکمن متوجه می شویم که نقوش حیوانی بیش از سایر نماد ها جلوه دارد. این نقوش به صورتی کاملاً نمادین، تمثیلی از آئین ها و باور های مذهبی بوده و تقدیس و مورد تکریم بودن جانوران در میان ترکمن ها را اظهار می کنند. با گسترش دین اسلام و منع نمایش تصویر واقعی جانوران ، بافندگان از تصویر جای پای جانوران در قالب گل ترکمن، که شهرت فراوان دارد، بهره گیری کرده اند. با وجود اینکه  در مورد نقوش فرش ترکمن پژوهش های فراوانی صورت گرفته، اما با در نظر داشتن جایگاه ویژه نقوش جانوری در این خصوص کوشش صورت نگرفته شده می باشد. پس در این پایان نامه پس از معرفی ایل ترکمن و ویژگی های آنان آغاز چند نمونه شاخص و مهم از این نگاره ها مورد مطالعه و تحلیل و نماد شناسی قرار گرفته و سپس به طبقه بندی کلیه نقوش جانوری و معنای نمادین آنها پرداخته شده می باشد. شیوه پژوهش به دو صورت کتابخانه ای و اسنادی و بخشی نیز به روش میدانی انجام گرفته می باشد با تلفیق این دو روش می توان تجلی نمادین نقوش جانوری را دستبافته های ترکمن نظاره نمود.

کلید واژگان: ترکمن، فرش، دستبافته ها ، نقوش جانوری، نماد

 

فهرست مطالب

چکیده:

مقدمه. 1

فصل اول:کلیات پژوهش…… 3

1-1 – اظهار مسأله. 4

1-2-ادبیات و پیشینه پژوهش(چهار چوب نظری) 4

1-3-اهمیت موضوع: 5

1-4-اهداف پژوهش: 5

1-5- سوالات پژوهش: 5

1-6-فرضیه ها: 5

1-7-روش پژوهش: 6

1-8-جامعه آماری: 6
جستجو در سایت :   


1-9-نمونه آماری: 6

1-10- روش یا روشهای نمونه گیری: 6

1-11-محدودیت های پژوهش: 6

1-12-تعریف واژه های پژوهش: 7

1-13-مراحل انجام پژوهش: 7

فصل دوم: باورهای اعتقادی قوم ترکمن… 8

2-1-جغرافیای اقلیمی: 9

2-2-قوم ترکمن… 11

2-3-دین ترکمن ها : 14

2-4-دین ترکمن ها قبل از اسلام: 14

2-5-توتم گرایی: 15

2-6-شمن گرایی (shamanism) : 16

فصل سوم: دست بافته های ترکمن و پیشینه آن… 18

3-1- تاریخچه فرش: 19

3-2-پیشینه فرش ترکمن: 21

3-3-فرشینه ترکمن… 25

3-4- انواع بافته های ترکمنی : 26

3-5-قالیبافی و تأثیر زنان ترکمن: 31

3-6- آواز زنان قالیباف: 32

فصل چهارم: نقوش ترکمن در قالی ها، گلیم ها و سایر زیر اندازها 36

4-1-نماد شناسی رنگ در فرش های ترکمنی: 49

4-2-ساختار طرح فرش های اصلی : 53

4- 3معرفی نقوش ترکمن: 54

4-4- فرش انگسی ( انسی): 61

4-5-طرح انگسی ها : 61

4-6-تأثیر های موجود در انگسی ها : 64

4-7- نماز لیق ها ( جانماز ها ): 72

4-8-انواع نماز لیق ها: 72

4-9-کعبه نماز لیق: 74

4-10-تأثیر های موجود در کعبه نمازلیق ها: 75

4-11-آیات لیق: 76

4-12-فرشینه ها : 78

4-12-1-آسمالیق ها و چووال ها: 78

4-12-2-قاپی لیق یموت: 79

4-12-3-پشتی و قارچین: 81

فصل پنجم: نقوش جانوری در دستبافته های ترکمن… 82

5-1 مهم ترین نقوش حیوانی ، مفهوم و کاربرد آنها : 85

5-1-1-تأثیر شتر: 85

5-1-2- نماد حیوانات شکاری نظیر عقاب و قوش….. 86

5-1-3- تأثیر قوچ یا شاخ قوچ: 87

5-2- انواع نقوش جانوری در دست بافته های پرزدار: 88

5-2-1- نقوش حیوانی: 88

5-2-2-نقوش حشرات: 95

5-2-3-نقوش پرندگان.. 98

5-3- دستبافته های بدون پرز شامل گلیم، نمد.. 101

5-4-گونه های مختلف نمد های اصیل ترکمنی… 101

5-5- منابع الهام تأثیر های اصیل ترکمن در نمد.. 105

5-6- انواع نقوش جانوری در دستبافته های بدون پرز دار شامل گلیم و نمد: 105

5-6-1- انواع تأثیر شاخ قوچی: 105

5-6-2- تأثیر پستانک یا ازمیک: 106

5-6-3-تأثیر دم عقرب زرد( ساری ایچان) 106

5-6-4-تأثیر ماهی (تیرانه) 107

نتیجه گیری: 108

پیشنهادات: 111

گزارش کار عملی:…………………..112

فهرست منابع متن… 113

فهرست منابع تصاویر…………………. 121

مقدمه

هنرهای  دستی بخصوص فرش حاوی جلوه های تصویری غنی از میراث فرهنگی بسیار کهن هر قوم حتی تا قبل از تاریخ می باشد. هنر های دستی از دیر باز با زندگی اقوام کوچ نشین عجین شده و جزء ملزومات زندگی این اقوام و حتی گرداننده چرخ اقتصادی آنان به شمار می رود. گنجینه هایی که نسل اندر نسل و سینه به سینه در میان مردم این سرزمین باقی مانده و منتقل شده می باشد، حافظانش مردان و زنان کهنسالی هستند که قلب و ذهنشان مالامال از آنهاست.

شهرت و آوازه ی دستبافته های ترکمن دور افتاده ترین مناطق عالم را در نوردیده و رنگ ها و تأثیر هایی که توسط زنان بافنده آن بافته شده اند باعث شگفتی محققان می باشد. این نقوش آینه تمام نمای زندگی فرهنگی قومی هستند که صحرا آنها را با طبعی دو گانه بار آورده می باشد، طبیعتی مقاوم و خشن همراه با سرشتی ظرفیت که در دستبافته ها، سوزن دوزیها و جواهرات این قوم تجلی می یابد.

گمان نمی رود که در نقوش فرش ترکمنی تحول زیادی به وجود آمده باشد، اما گویا با گذشت نسل ها بعضی نام ها و افسانه ها در مورد نقوش تغییر یافته اند و حتی بنا به طوایف و تیره ها نام ها و قصه متفاوت می باشند. زنان ترکمن علیرغم فراز و فرود های تاریخی در نقوش و تغییرات در ساختار قومی و اجتماعی، همچنان اعتبار و اصالت نقوش را حفظ کرده، دست به خلق آثاری می زنند که در نوع خود بی نظیر می باشد. بافندگان از ذهن خود در نقوش قالی بهره می جویند و به صورت غریزی از موقعیتها و عناصری بهره گیری می کنند که ریشه در فرهنگ ، سنت و باور های آنان دارد که گروهی از این نقوش ، نقوش جانوری می باشند. این نقوش در تمامی 5 طایفه اصلی و فرعی ترکمن ها مورد بهره گیری قرار می گیرد. به کار گیری این نقوش در قالی های ترکمن بخاطر جایگاه خاص جانوران در فرهنگ ترکمن ها می باشد. به دنبال گسترش اسلام و در پی منع نمایش تصویر جانوران بافندگان این دستبافته ها، نقوش جانوری را کاملا هندسی و انتزاعی و بیشتر به صورت جای پای جانور در قالب گل بهره گیری می کنند. این نماد های جانوری نشانگر باور ها، اعتقادات، تعصبات دلبستگی های خانوادگی و قومی آنان می باشد و گاهی حکایتگر تقدیر، تحسین و روابط سازنده اجتماعی و گاهی بیانگر ترغیب و تشویق و غیرتمندی و بعضاً برای دفع شر و شیطان و اهریمن می باشد.

در زمینه فرش ترکمن به صورت کلی پژوهش های متعددی صورت پذیرفته مانند اساتیدی نظیر استاد نیاز محمد نیازی، آقای علی حصوری و ذبیح الله بداغی، لیکن به صورت خاص بر روی نقوش جانوری و مبحث نماد شناسی، مطالعاتی انجام نشده می باشد. در این پژوهش کوشش شده که نقوش جانوری را از میان نقوش جدا کرده و به مطالعه آنها پرداخته گردد.

در فصل اول به مطالعه کلیات پژوهش پرداخته شده می باشد.

در فصل دوم به باورهای اعتقادی قوم ترکمن پرداخته و ضمن معرفی استان، به معرفی قوم ترکمن و دین آنها قبل از اسلام و بعد از اسلام و توتم گرایی و شمن گرایی پرداخته شده می باشد.

در فصل سوم به دستبافته های ترکمن و پیشینه ی آنها پرداخته شده و همچنین انواع بافته های ترکمن را مورد مطالعه قرار داده ایم.

در فصل چهارم : به نقوش ترکمن در قالی ها ، گلیم ها ، گبه ها ، و سایر زیراندازها پرداخته شده و ضمن تبیین کلی در مورد نقوش ترکمن درمورد منشأ نقوش نیز مطالبی ارائه شده می باشد و از نظر ساختار و طرح و تأثیر مورد مطالعه قرار گرفته می باشد. همچنین به نماد شناسی رنگ در این فرش ها پرداخته شده می باشد .

در فصل پنجم : نقوش جانوری را در میان دستبافته های ترکمن مطالعه کرده که ضمن تبیین کلی در مورد نقوش جانوری و نام بردن مهم ترین آنها و نماد پردازی آنها ، برای سهولت کار نقوش را به سه دسته حشرات، پرندگان و جانوران تقسیم بندی شده می باشد و در قسمت پایانی نتایج حاصل از مطالعه این نمونه و نقوش ارزیابی شده می باشد.

-1 – اظهار مسأله

استان گلستان دارای غنای هنری در ارتباط با آثار هنری به وجودآمده توسط قوم ترکمن می باشد که از چندین سال تاکنون در این ناحیه ساکن شده اند و قدمت دارند.این قوم دارای آداب و سنن و فرهنگ خاص خود می باشد که این فرهنگ و سنت در آثار هنری آنها نیز نمود پیدا کرده می باشد.در مطالعه تأثیر و نگاره های ترکمن با دست بافته های آنها و هنر آن ملت مطالعه فرهنگ و روش زندگی آنها را  ضروری می نماید.در نظر داشتن ماهیت اجتماعی نهفته در هر کدام از آثار هنری کاربردی، می تواند در شکل دهی به ماهیت فرهنگی اقوام تأثیر حیاتی را بازی کند.برای شناخت هنر کاربردی بایستی ماهیت خلق اثر را در بستر زمان، فرهنگ و مکان خلق شده آن جستجو نمود.دریافت ارزشها و وجوه گوناگون اثر هنری، بواسطه سنت، فرهنگ و شرایط خاص هر قوم در هر عصر تغییر می یابد.یک اثر هنری در واقع مجموعه ای می باشد از هزاران سال تطابق انسانها، محیط، فرهنگ، زیباشناسی و… در اجزاء یک اثر هنری کاربردی مجموعه ای از تجربیات راه حل ها نهفته می باشد و سرمایه ای می باشد از تجربیات هزاران ساله حیات در یک اقلیم و یا توجه مادی و معنوی به کاربری همان اثر مثلاً در نقوش فرش، توجه بشر به محیط اطراف خود و طبیعت می باشد.نظری که بافنده از ماده و طبیعت پیرامون خود می طلبند و ماهیت اثر در بستر زمان، فرهنگ و مکان خلق گشته می باشد.

فرش ترکمن گنجینه گرانبهایی از تاریخ، آداب و سنن آنها به شمار می رود و بنابر گفته محققان دستبافته های این مردمان در واقع خزانه ای می باشد از اطلاعات تاریخی و قوم شناسانه و حاوی مفاهیم عمیق از دنیا اطراف و محیط زندگی آنها. این فرش ها و دستبافته ها به دلیل دارا بودن نقوش هندسی و رنگ های خاص به کار گرفته شده در آنها در میان محققان از شهرتی جهانی برخوردار می باشد.

مبنای اصلی این پژوهش، دست بافته های ترکمن مانند فرش، نمد، گلیم و قالی می باشد که نقوش حیوانی مورد بهره گیری در آنها مورد مطالعه قرار می گیرد. حدود این پژوهش ترکمن های ساکن استان گلستان می باشد.

از آنجائیکه بیشتر پژوهش ها پیرامون تأثیر و رنگ بوده، بر آن شدیم که نقوش حیوانی را از میان تأثیر های مورد بهره گیری مورد مطالعه قرار دهیم و سر منشأ این نقوش را که ریشه در چه عواملی داشته می باشد مورد مطالعه قرار دهیم.

1-2-ادبیات و پیشینه پژوهش(چهار چوب نظری)

استان گلستان نام جدید سرزمین تاریخی می باشد که در طول تاریخ و تا سده هفتم هجری به نام ایالت گرگان و از آن پس تا آغاز سده دهم به نام استرآباد و درنوشته های دوران اولیه اسلامی به نام جرجان و از اسفند 1316 نامیده شده می باشد. این منطقه دارای قومیت های متفاوتی می باشد که یکی از این اقوام، ترکمن  ها هستند که در بخش شرقی، مرکزی و شمالی استان و همچنین در مرکز سکونت دارند.سنی مذهب و به زبان ترکمنی تکلم می کنند. یکی از صنایع دستی ترکمنان دستبافته های آنها می باشد که شامل فرش، قالی، قالیچه، پشتی، نمد میباشد که دارای نقوش تزیینی فراوان می باشد.

طبق مطالعات و مطالعه های انجام شده در منابع اطلاعاتی، در این مورد کتاب،مقاله و پایان نامه ای پیدا نمود نشد.خاطر نشان می گردد تعداد معدودی مطالعات مرتبط با موضوع پیدا نمود گردید که در زیر به آنها تصریح می گردد:

ا-ایزدی نیا، ملیسا،1380، تحلیلی بر نقوش و سمبل های گرافیکی پوشاک و زیور آلات زنان عشایر ترکمن صحرا، دانشگاه تربیت مدرس، پایان نامه کارشناسی ارشد رشته ارتباط تصویری.

در این رساله علاوه بر نقوش پوشاک و زیور آلات اشاراتی به قالی بافی، نمدبافی و بافته های متنوع شده می باشد.

2- حصوری،علی،1371، تأثیر های قالی ترکمن و اقوام همسایه

در این کتاب انواع تأثیر ها بهمراه کاربرد آن در طایفه های مختلف ترکمن مطالعه شده و نقوش کامل ترسیم شده می باشد.

3- ذباح، الهام، 1390، جستارهایی در نقوش سوزن دوزی پوشاک ترکمانان استان گلستان شهرستان گنبد کاووس، دانشگاه پیام نور مرکز تهران شرق، پایان نامه کارشناسی ارشد رشته پژوهش هنر.

در این پایان نامه ضمن پرداختن به نقوش سوزن دوزی به تعدادی نقوش که در فرش و نمد مشترک می باشد تصریح شده می باشد.مانند تأثیر قوچ که در قالی نمد و سوزن دوزی به گونه مشترک قابل نظاره می باشد.

4- صالحی، فریبا،1389، مطالعه و ارتباط تأثیر و نگار زیورهای ترکمن با دستبافته های آنها .

هدف این پژوهش مطالعه  ارتباط تأثیر و نگار زیورهای ترکمن با دستبافته های آنها می باشد.نتایج نشان میدهد که باورها و اعتقادات در شکل گیری نقوش مؤثر بوده می باشد.

5-یپان غراوی، زهره،1387، ریشه یابی عناصر تصویری در صنایع دستی استان گلستان، تهران، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز، پایان نامه کارشناسی ارشد ارتباط تصویری.

در این رساله با معرفی آرایه ها و نقوش در هنرهای سنتی ترکمن تأثیر باورها و اعتقادات و نماد پردازی در آنها را برروی این نقوش مورد مطالعه قرار داده می باشد.

1-3-اهمیت موضوع:

اهمیت این موضوع از آنجایی می باشد که نقوش در هنرهای دستی ترکمن جایگاه ویژه ای دارد  و هنرهای دستی ترکمن در چرخه اقتصادی این منطقه تأثیر بسزایی دارد و پس  این مطالعه به احیاء این نقوش و منسوخ نشدن آن  و مطالعه و ریشه یابی عوامل مؤثر بر آن کمک می کند.

1-4-اهداف پژوهش:

اهداف اصلی : مطالعه نقوش حیوانی در دستبافته های ترکمن

اهداف فرعی : 1- مطالعه نقوش دست بافته های ترکمن و چگونگی بهره گیری و کاربرد آن در دستبافته های امروز

2- کوشش در احیاء بعضی نقوش در حال منسوخ شدن منطقه

1-5- سوالات پژوهش:

1- آیا نقوش حیوانی تحت تأثیر شرایط اقلیمی،منطقه ای می باشد؟

2- آیا سر منشأ نقوش ریشه در باورهای اعتقادی مردم ترکمن دارد؟

3-  آیا این نقوش متأثر از اقوام همجوار یا شهرهای همجوار می باشد؟

1-6-فرضیه ها:

1- نقوش حیوانی تحت تأثیر شرایط اقلیمی،منطقه ای می باشد.

2- سر منشأ نقوش ریشه در باورهای اعتقادی مردم ترکمن دارد.

3- این نقوش مخصوص خود قوم ترکمن می باشد و از هیچ جا تأثیر نپذیرفته می باشد.

1-7-روش پژوهش:

  • روش کتابخانه ای: اطلاعات مربوط به این پژوهش بخشی از طریق مطالعات کتابخانه ای که شامل کتب، اسناد و مدارک کتابخانه ای می باشد انجام خواهد گردید.
  • روش میدانی : اطلاعات مربوط به این پژوهش، بخشی از طریق مطالعات میدانی که به صورت پرسش نامه و مصاحبه می باشد انجام خواهد گردید.
  • روش تحلیلی: این پژوهش تحلیلی و توصیفی خواهد بود.
  • روش مقایسه ای/ تطبیقی :

روش استنتاجی و نتیجه گیری ها :با تجزیه و تحلیل اطلاعات از طریق آمار توصیفی و استنباطی نتایج کار را اظهار خواهیم نمود

1-8-جامعه آماری:

جامعه آماری نقوش جانوری در دستبافته های  ترکمن استان گلستان می باشد.

1-9-نمونه آماری:

نمونه آماری 20% از میان نقوش جانوری دستبافته های ترکمن شهرستان گنبدکاووس انتخاب و نتیجه به کل تعمیم داده خواهد گردید.

1-10- روش یا روشهای نمونه گیری:

تصادفی ساده

ابزار جمع آوری اطلاعات:

پرسشنامه، مصاحبه، نظاره، آزمون، فیش، جدول

روش تجزیه و تحلیل اطلاعات و تبیین سوالات/ فرضیات :

تجزیه تحلیل به دو صورت کمی و کیفی انجام خواهد گردید: در کمی خود تأثیر ها را طبقه بندی کرده و براساس خانواده تقسیم بندی میشود و خود نقوش با جزئیات مورد تجزیه قرار میگیرد.

کیفی: عوامل تأثیر گذار مانند اقلیم و باورهای اعتقادی که در ایجاد این نقوش اهمیت دارد مورد مطالعه قرار می گیرد.

1-11-محدودیت های پژوهش:

1- نتایج حاصل از این پژوهش را  نمی توان به جاهای دیگر کشور تعمیم داد با در نظر داشتن شرایط قومی و ناحیه ای.

2- کمبود منابع اطلاعاتی بروز و مرتبط با موضوع

3- دسترسی نداشتن به جامعه آماری مورد مطالعه

4- عدم پاسخگویی افراد مورد مطالعه به دلیل گرفتاری های شغلی،مالی و بی اهمیت بودن موضوع برای آنها

1-12-تعریف واژه های پژوهش:

مفهوم تأثیر: شکل کسی یا چیزی را کشیدن، صورت، شکل، تصویر

نقوش ترکمن: عناصر تصویری کلیه آثار هنری ترکمن ها،اشکال و تصاویر حک شده بر کلیه آثار هنری ترکمنان

نقوش حیوانی: نقوش بهره گیری شده در هنرهای دستی که از حیوانات منطقه الهام گرفته شده می باشد.

فرش ترکمن: دستبافته های ترکمن که عمده آنها نقشه ی هندسی دارند و با رنگ غالب قرمز مخصوص ترکمن ها

1-13-مراحل انجام پژوهش:

ارتباط موضوع عملی و نظری پژوهش: موضوع عملی و نظری کاملاً ارتباط دارد از این نظر که از این نقوش در تابلوهای خود بهره گیری خواهم نمود .

 

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   دانلود پایان نامه ارشد : بررسی روند شکل گیری وتحول نقش واق در هنرهای مختلف

 

 

2-1-جغرافیای اقلیمی:

استان گلستان فعلی همان«ساتراپ هیرکانیا» ی ایران باستان یا «ایالت و هرکان» عصر هخامنشیان می باشد که داریوش در کتیبه بیستون خود در کرمانشاه (بزرگترین سنگ نوشته جهان )، در ستون 2، بند16 از آن به همراه پارت یاد کرده می باشد.

ایالت باستانی گرگانی با پیشینه تاریخی قابل توجه اش ، شامل  محدوده ای در حدود استان گلستان فعلی می باشد. این ایالت در طول تاریخ شامل چندین شهر بزرگ مانند استرآباد، جرجان و عده  ای دهستان بوده می باشد . در پهنه این ایالت، شهر جرجان گذشته از اهمیت شهر نشینی، در طی چند قرن مهد فرهنگ و تمدن ، هنر و صنعت محسوب می گشت . جایگاه این شهر دقیقا در حاشیه غربی شهر گنبد کاووس فعلی و در مجاورت بقعه یحیی بن زید که ترکمن ها آن را «قره امام» می خوانند قرار دارد.

 تصویر2-1-  نقشه گلستان(www.wikipedia.org)

استان گلستان با مساحتی بیش از 20438 کیلو متر مربع (3/1 درصد از مساحت کشور) در جنوب شرقی دریای خزر واقع شده می باشد .(تصویر 2-1) با استان مازندران و دریای خزر از غرب و استان خرسان از شرق – استان سمنان در جنوب و کشور ترکمنستان در شمال هم مرز می باشد. این استان با تمدنی دیرینه و داشتن موقعیت جغرافیایی استثنایی ، سهل الوصول بودن مواد اولیه ، وجود اقوام مختلف با فرهنگهای متفاوت، هنرمندان و اندیشمندان بر جسته از دیر باز تأثیر مهمی در شکوفایی فرهنگ و هنر  اعمال نموده و مهد انواع گوناگون هنر های دستی می باشد.

از ویژگی های بارز صنایع دستی این سرزمین حفظ طرح های اصیل با محوریت سنتهای محلی، ملهم از طبیعت و ضوابط آن می باشد. از صنایع دستی تاریخی منطقه شیشه ، سفال ، قالی ترکمن، زیور آلات ترکمن ، مسگری، ابریشم بافی و سوزن دوزی ترکمن را می توان نام برد.

زنان و دختران ترکمن با فکر و ذهن خلاقی و نیز دستان پر توان و هنرمندانه خود، آثار هنری خارق العاده و زیبائی را خلق می کنند که تعدادی از آنها همچون قالی و قالیچه شهرت ملی و جهانی دارند . غیر از قالی و قالیچه ، نمد ( کچه) ، پارچه های بافته و رنگ آمیزی شده ، انواع روسری ها ، سوزن دوزی ها و سایر با فتنی ها نمونه بارز قابل توجه هنر های دستی ترکمن محسوب می شوند.

ابوالقاضی بهادرخان در کتاب«شجره ترکمن ها» تصریح به این می کند که ترکمن ها از شش هزار سال پیش در منتها الیه شمالی سواحل دریاچه اشیق گل زندگی می کردند . در حقیقت آنها اهل شمال هستند، نه جنوب و شرق . در قرن 6 میلادی ترکمن ها در کنار مسیر دریا رود جیحون اقامت داشتند و در سده چهارم هجری قمری به کناره های جنوب دریا رود جیحون و به سوی مرو مهاجرت کردند . در سال 427 هـ. ق ترکمن های سلجوقی در مرو مستقر شدند و به کمال پیشرفت دست یافتند . اما این شهر در اثر حمله هون ها و سپس مغول ها سقوط نمود. به گفته بهادر خان کلمه «ترکمن» از واژه ی فارسی«ترک مانند» سر چشمه می گیرد، یعنی کسی که شبیه یک ترک می باشد، اما میخایلوف این واژه را به نحوی دیگر ترجمه می کند، وی می گوید ترکمن ها در جواب سوال فارسی زبانان که می پرسیدند«کس هستی»؟ می گفتند«ترک من»، یعنی «من ترک هستم» پروفسور «و سلووسکی» می گوید نام ترکمن از کلمه «ترکو من» مشتق می گردد بسیاری از تیره های ترکمن، و حتی آنهایی که هم اکنون خارج از محدوده ی منطقه ی ماورای خزر زندگی می کنند بازماندگان اوغورجیق بشمار می آیند . مناطقی که اکنون ترکمن ها در آنجا زندگی می کنند. در آغاز به ایرانیان و متعاقباً در زمان اسلام به سلسله عباسی، و تا سده ی چهارم هجری قمری به دودمان های دیگر عرب تعلق داشته می باشد.

ترکمن ها خود را به دو گروه تقسیم می کنند، این دو گروه عبارتند از : ترکمن های خالص، که ایق نامیده می شوند و در اقلیت هستند و ترکمن های دورگه که قل نام دارند اکثریت را تشکیل می دهد. ایق ها دارای صورت پهن، بینی کوتاه و ریش کم پشت هستند، به سخن دیگر سیمای مغولی دارند.

قل ها به نژاد آرایایی نزدیکترند و از ریش پر پشت تری برخوردارند. ( بوگولیوبوف ، 1375، 26 )
دانلود متن کامل در سایت sabzfile.com
در طول تاریخ ترکمنها کمتر به دولتها متکی بوده اند؛ اگر چه گاه در تشکیل حکومتها و یا به قدرت رسیدن آنها تأثیر داشته اند. راه دیگر در آمد آنان شرکت در کار حمل و نقل و حفظ امنیت در طول راههای کاروانی و گاه بین المللی بود که از غرب چین تا غرب آناتولی ادامه داشت. آنها تنها دوبار در طول تاریخ حکومت تشکیل داده اند. دو سلسله آق قویونلو و قره قویونلو از ایشان می باشد . اما مثلا سلسله آق قویونلو که تبریز، یکی از شهرهای ثروتمند، آباد و مترقی ایران را بر مسیر جاده ابریشم ، پایتخت خود ساخته بود. آن شهر را به یکی از مراکز مهم فرهنگی ایران تبدیل نمود. آثار باقیمانده از این دوره به ویژه از دوره یعقوب آق قویونلو ( مثل مسجد کبود تبریز) رشد معماری را در این دوره نشان می دهد.

در طول قرن ها تغییرات عمده ای چه از نظر ساختار قومی و اجتماعی و چه از نظر حیطه نفوذ جغرافیایی در میان ترکمن ها صورت گرفته می باشد که عمده ترین علت آن احتیاج به آب و علف­زار بوده می باشد این تغییرات باعث رقابت، جنگ و تحولات شدید می گردید.

بعضی از این صنایع در طول تاریخ منسوخ شده و تقریبا از میان رفته می باشد . مانند سفال جرجان که از دوران عرب ساسانی آغاز و در دوره صفوی پایان می یابد و یا زین سازی که از چرم و چوب ساخته می گردد و امروزه در حال منسوخ شدن می باشد.

با در نظر داشتن محدودیتی که در تدوین این رساله قائلیم و همچنین مطالعه تک تک این صنایع و متون مجالی وسیع را می طلبد به مطالعه فرش های دستبافت که مشهورترین صنایع دستی اقوام ترکمن ساکن در استان گلستان هستند می پردازیم.

2-2-قوم ترکمن

در مورد تاریخ اقوام ترکمن ابهامات فراوانی هست. اما با وجود این ابهامات نکات مشترکی که در مورد تاریخ ترکمن ها در منابع هست به ما می گویند که این قوم شاخه ای از ترک های آسیای میانه اند و در بخش جنوب غربی آسیای مرکزی ( جمهوری ترکمنستان ) ، نواحی شمال ایران ( ترکمن صحرا) ، افغانستان و چند گروه در عراق و ترکیه زندگی می کنند.

در دهه های اخیر کوشش شده مراکز تجمع طوایف و تیره های مختلف تراکمه را در ایران مشخص کنند، اما به خاطر تحولی که بر اثر تغییر در ساختار اقتصادی – اجتماعی جامعه مانند محیط های زیستی ترکمانان به وجود آمده ، انجام چنین کار مهمی را بس دشوار کرده می باشد . حدود تقریبی اسکان ترکمنان به تبیین زیر می باشد:

1-از سواحل شرقی دریای خزر به سوی دشت گرگان یموت های  جعفر بای با تیره هایش یعنی یار علی ها و نور علی ها زندگی می کنند.

2-اندکی به سوی شرق، از آق قلعه تا اترک و بخش میانه رود گرگان ، یموت های آق آتابای و یا آتابای زندگی می کنند.

دسته‌ها: هنر