(ممکن می باشد هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود اما در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل می باشد)

فصل اول: کلیات پژوهش

مقدمه:

تبیین حال حکیم نظامی گنجوی

الیاس بن یوسف متخلص به نظامی- شاعر بزرگ سده ششم هجری- در شهر گنجه واقع در جمهوری آذربایجان کنونی تولد یافته و چنان‌که از اشعار او برمی‌آید تا آخر عمر در آن شهر ماندگار شده می باشد اما از فحوای اشعارش پیداست که اصلاً از عراق عجم بوده می باشد.

در بحر بی‌کران شعر و ادب پارسی، حکیم نظامی گنجه‌ای یکی از بزرگان آن به شمار می‌رود. نظامی در اوزان مختلف مثنوی همچون سعدی و حافظ در غزل، سرآمد سخنوران دوران می باشد و در این عرصه فقط فردوسی و مولانا جلال‌الدین رومی را می‌توان شایان مقایسه با حکیم نظامی دانست.

نظامی در علوم ادبی و عربی، نقل و عقلی و نیز در علوم طبیعی و فلسفه نیز در ردیف حکمای طراز اول زمان خود جای داشته و در این رشته‌ها به تدریس نیز پرداخته می باشد. در عرفان نیز در شمار یکی از پیشوایان به شمار می‌رفته. از لحاظ معتقدات مذهبی گرچه تشیع نظامی ثابت نشده می باشد اما از آن جا که حضرت علی (ع) را به سبب مقام علم و فضل وی بر دیگران مقدم می‌دانسته، چنین می‌نماید که به مذهب شافعی تعلق خاطر داشته می باشد.

نظامی با آن‌که به اصول و شریعت اسلامی پایبندی داشته اما از طرح بعضی مسایل فلسفی هم که گویاً با اصول اسلامی چندان سازگار نبوده، فروگذار نکرده می باشد.

حکیم نظامی از حیث پاکی اخلاقی و تقوای اظهار در میان همه‌ی شعرای پارسی‌گو، فقط با فردوسی قابل مقایسه می باشد. در آثار این دو بزرگوار از آغاز تا پایان یک لفظ زشت و رکیک نظاره نمی‌گردد. نظامی در منظومه‌های خسرو و شیرین و لیلی و مجنون از عشق آمیخته به عفت سخن می‌دارد و ختی در توصیف هم‌بستری آنانبه زبان شعر لحظه‌ای از روش پرهیزگارانه منحرف نمی‌گردد.

از حکم نظامی شش گنجینه در بحور مختلف مثنوی به یادگار مانده می باشد و به تصدیق استادان و پژوهندگان ادب پارسی، پیش از نظامی هیچ‌کس در این اوزان سخن نگفته بوده می باشد و پس از نظامی نیز با آن‌که شاعران بسیاری به تقلید از او برنخاسته‌اند، هیچ‌کس از عهده‌ی رقابت با وی برنیامده‌اند.

دیوان خمسه‌ی نظامی در واقع عبارت از شش دفتر می باشد که زیرا «شرف‌نامه» و «اقبال‌نامه» هردو شامل داستان اسکندر مقدونی می باشد و این دو منظومه را با هم اسکندرنامه نیز گفته‌اند. مجموعه‌ی شش دفتر را خمسه‌ی نظامی نامیده‌اند.

هریک از شش دفتر او بنا به درخواست یکی از فرمانروایان زمان به رشته‌ی نظم درآمده می باشد:

1- مخزن‌الاسرار به نام ملک فخرالدین بهرامشاه، پادشاه ارزنجان به سال 525 به پایان یافته می باشد.

2- خسرو شیرین به نام ابوطالب طغرل ابن ارسلان، پادشاه سلجوقی و اتابک شمس‌الدین ابوجعفر محممد ایلدگز ملقب به جهان‌پهلوان و برادر وی اتابک قزل ارسلان در حدود 573 آغاز و در 576 پایان یافته می باشد.
جستجو در سایت :   


3- لیلی و مجنون به خواهش ابومظفر شروانشاه که از نسل بهرام چوبین بوده می باشد، گفته شده و سرودن آن فقط چهارماه به طول انجامیده و در 585 هجری پایان پذیرفته می باشد.

4- هفت‌پیکر که آن را «هفت گنبد» و «بهرام‌نامه» نیز نامیده‌اند به نام سلطان علاء‌الدین کرپ ارسلان در حدود 593 هجری انجام یافته می باشد.

5- شرف‌نامه را به خواهش اتابک اعظم ملک نصرالدین ابوبکر سلجوقی، فرزند اتابک محمد جهان پهلوان سروده اما تاریخ آغاز و انجام آن معلوم نیست؛ اما از قرار پس از 593 هجری به نظم درآمده می باشد.

6- اقبال‌نامه یا خردنامه به نام ملک فخرالدین محمود بن ارسلان سلجوقی پادشاه موصل می باشد. نظامی اقبال‌نامه را در سال 599 هجری توسط یگانه فرزندش محمد نزد ملک فخرالدین فرستاده می باشد.

تاریخ تولد نظامی را اغلب تذکره‌نویسان میان 533 تا 540 هجری ذکر کرده‌اند و نکته‌ای که ما را در پذیرفتن تولد وی در این تاریخ راسخ می‌نماید، ابیات مخزن‌الاسرار می باشد. نظامی سرودن مخزن‌الاسرار را چنان‌که مذکور افتاد، در سال 570 هجری آغاز کرده می باشد و آن لحظه شاعری جوان بوده که در آن منظومه به شعرای سالخورده‌ای که نسبت به او حسد می‌ورزیده‌اند تصریح نموده و سخت آنان را مورد نکوهش قرار داده، به ستایش و تشویق جوانان پرداخته می باشد.

اجداد وی را به ترتیب به نام هادی ذکی و مؤید نوشته‌اند. مادرش رئیسه نام داشته و از نمود برخاسته بوده می باشد. چنان‌که از اشعار حکیم نظامی برمی‌آید، وی در سراسر عمر سه بار ازدواج کرده می باشد اما از میان اینسه زن همسر نخستین او آفاق معشوق و محبوب وی بوده می باشد و حتی با آن‌که همسر سوم خویش را هم بسیار دوست می‌داشته، در نزد وی به اندازه‌ی آفاق عزیز نبوده می باشد. نظامی، منظومه‌ی خسرو و شیرین را در دوران عشق این زن سروده و در پایان همین منظومه آفاق از دنیا می‌رود و فرزندی از وی به نام محمد به یادگار می‌ماند. شاعر در پایان داستان خسرو و شیرین یعنی پس از مرگ شیرین با حسرت بسیار از آفاق نام می‌برد و تصریح می کند که این قصه افسانه نیست بلکه ملهم از معاشقه‌ای می باشد که میان وی و آفاق وجود داشته می باشد. مرثیه مرگ شیرین هم در واقع تصریح‌ای به مرگ آفاق می باشد.

تاریخ وفات حکیم نظامی را حدود سال‌های 599 تا 602 هجری نوشته‌اند و از قرار مذکور حکیم گنجه‌ای حدود 64 سال عمر کرده می باشد. جنازه‌ی وی را با تکریم به خاک سپردند و مرقد او قرن‌ها به صورت زیارتگاه مشتاقان وی درآمد. بقعه و بارگاه او که در طول سده‌ها رو به ویرانی نهاده بود از نخستین سال‌های استقرار دولت جمهوری آذربایجان شوروی دوباره موردتوجه قرار گرفت و تعمیرات و اصلاحات اساسی در آن صورت گرفت.

اظهار مسئله:

محیط اجتماعی نظامی گنجوی، شاعر و متفکر بزرگ ایرانی، یکی از نوابغ نادر گذشته می باشد که فعالیت خلاقه او، یک مرحله مشّخص و اساسی در تاریخ ادب فارسی می باشد.میراث غنی و چند جانبه و وسیع او، که ویژگیهای علمی و شاعرانه و کیفیت‏های وابسته به آنها را منعکس می‏کند، حاکی از نمونه‏های واقع گرایانه هنری و اجتماعی شگفت انگیز می باشد.

فعالیت خلاقه نظامی با در نظر داشتن عمق محتوای آن، و اجتماعی و شخصیتها و هدف اخلاقی اجتماعی آن، منحصر به فرد می باشد.ارائه استادانه شخصیت انسانی، احساسات و عواطف بشری، شادی و اندوه او، آرزوها و تمنّاهای طبیعی او، مسائلی‏اند که در آثار نظامی مطرح و مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته می باشد و در همه موردها با آرمانهای اجتماعی شاعر، در هم آمیخته می باشد.تجسسّ روان شناختی در جهان معنوی بشر، در نظر داشتن نگرانیها، تجارب، آشفتگیها و هدفهایش-همه اینها در اشعار نظامی مفهومی فیلسوفانه و اخلاقی می‏یابد.

نظامی پدیده شگفت انگیز سده ششم هجری شمسی می باشد.

آثار و اشعار نظامی بسیار می باشد که می توان آن را به دو قسمت تقسیم نمود:

1-  دیوان اشعار او که بیست هزار بیت بوده و آن چیز که از آن باقی می باشد به نام « گنجینه گنجوی » و به همت حسن وحید دستگردی چاپ شده می باشد.

2- پنج مثنوی او به نام « خمسه نظامی » که مشتمل می باشد بر :

الف : مثنوی « مخزان الاسرار » حاوی 2260 بیت که در حدود سال 570 ق به نام فخرالدین بهرامشاه بن داود پادشاه ارزنگان به نظم درآورده و از امّهات مثنوی های فارسی و مشتمل بر مواعظ و حکم در بیست مقاله می باشد.

ب : منظومه « خسرو و شیرین » حاوی 6500 بیت ، به نام اتابک شمس الدین محمد جهان پهلوان بن ایلدگز. این مثنوی در سال 576 ق به پایان رسیده و تبیین عشق خسرو پرویز پادشاه ساسانی به کنیزک ارمنی اش شیرین می باشد.

ج : منظومه « لیلی و مجنون » حاوی 4700 بیت ، به نام شروانشاه ابوالمظفر اخستان بن منوچهر. این مثنوی در سال 588ق به پایان رسید و داستان عشق غم انگیز مجنون به لیلی می باشد. این داستان ، از داستان های قدیم عرب بوده و نظامی در ابداع اصل آن مبتکر نبوده می باشد اما خود هنگام نظم ، در آن تصرفات بسیار کرده می باشد.

اهمیت و ضرورت پژوهش:

نوع و سطح فعالیت‌های پژوهشی یکی از شاخص‌های اصلی توسعه و پیشرفت به شمار می رود. موفقیت در تمام فعالیت‌های مربوط به توسعه خدمات اجتماعی و… به گونه‌ای به گسترش فعالیت‌های پژوهشی بستگی دارد. در واقع پژوهش یکی از محورهای مهمی می باشد که ضامن پیشرفت و توسعه پایدار در هر کشور به شمار می‌آید. اگر پژوهشی نشود، دانش بشری افزایش نخواهد پیدا نمود و دچار سکون و رکود خواهد گردید. بدون انجام پژوهش امور آموزشی نیز از پویایی و نشاط لازم نیز برخوردار نخواهد بود. همه آن چیز که به عنوان پیشرفت علوم در دوره‌های گوناگون تاریخ می‌شناسیم، حاصل کوشش افرادی می باشد که در کار خود رویکردی پژوهشی داشته‌اند و ذهن پرسشگرشان همواره محرکی برای فعالیت‌های پژوهشی آنان بوده می باشد.

عوامل متعددی در توسعه پژوهش دخالت دارند که ذکر همه آن‌ها در این مختصر نمی‌گنجد. با این حال می‌توان به اختصار عوامل توسعه پژوهش را به سه بخش عوامل سخت افزاری، عوامل نرم افزاری و نیروی انسانی تقسیم نمود. مقصود از عوامل سخت افزاری همه امکانات فیزیکی و زیرساخت‌های بنیادی می باشد که امکان انجام پژوهش در حوزه‌های مختلف را برای پژوهشگران فراهم می‌آورد. مثلا وجود ابزارهای پژوهشی از قبیل دستگاه‌ها و آزمایشگاه‌های پیشرفته و امکانات شبکه‌ای و رایانه‌ای مانند این منابع سخت افزاری محسوب می شوند. مقصود از امکانات نرم افزاری جریان اطلاعات و دانش میان پژوهشگران می باشد که از طریق مجله‌ها و منابع علمی دیگر به صورت چاپی یا الکترونیکی شکل میگیرد. در‌‌نهایت، بخش سوم این مجموعه نیروی انسانی و پژوهشگرانی می باشد که با دانش و کوشش خود می‌توانند امکانات سخت افزاری و نرم افزاری را به خدمت گرفته و طرح‌های پژوهشی گوناگون را تدوین و اجراکنند. علاوه براین، توسعه آتی پژوهش در هر کشور مبتنی بر گسترش رویکرد پژوهش‌مدار در آموزش آن کشور می باشد که از سطح آموزش ابتدایی آغاز شده و تا پایان تحصیلات دانشگاهی استمرار می‌یابد.

حال با در نظر داشتن ویژگی های شعر نظامی گنجوی که می توان بصورت زیر آنها را شمرد:

1- تشبیهات و توضیحات او، زیبا و هنرمندانه و بسیار خیال انگیزند.

2-در تصویر جزئیات طبیعت و حالات، بسیار تواناست.

3-انتخاب الفاظ و کلمات مناسب که نتیجه عیان آن، موسیقی شعر اوست.

4-ایجاد ترکیبات خاص و ابداع و اختراع معانی و مضامین نو و دلپسند.

5-تازگی معانی و ابداع ترکیبات تازه که در شعر نظامی به وفور پیدا نمود می گردد، کلام وی را گاهی دچار ابهام می کند، علاوه بر اینها کثرت «لغات عربی» و «اصطلاحات علوم» و «اصول و مبانی فلسفه و معارف اسلامی» سخن این شاعر را دشوار و پیچیده کرده می باشد.

این ویژگی ها می تواند آثار اجتماعی روز ما را برجسته تر نمایان کند و اشعار پند و اندرز گونه نظامی نیز در عبارت آموزی موثر باشد.

فرضیه های پژوهش:

1-مطالعه آثار اجتماعی نظامی گنجوی تا چه حد مدنظر قرار گرفته می باشد؟

2-مطالعه آثار در ابیات نظامی گنجوی و مقایسه آن با مسائل اجتماعی روز تا چه حد مد نظر قرار گرفته می باشد؟

3-آثار اجتماعی نظامی گنجوی به چه شکلی به نگارش درآمده می باشد؟

اهداف پژوهش:

1-مطالعه احوال وآثار نظامی گنجوی

2-مطالعه امور اجتماعی در شعر وغزلیات نظامی گنجوی

3-مطالعه عناصر سازنده آثار اجتماعی در شعر نظامی

سوالات پژوهش:

1- بهره مندی هر کدام از افراد در زمینه آثار اجتماعی نظامی گنجوی چگونه می باشد؟

2- جایگاه آثار اجتماعی در شعر شاعر فوق الذکر چگونه می باشد؟

3- نظامی گنجوی چگونه توانسته مسائل اجتماعی را در خدمت شعر وشاعری درآورد؟

4- چرا بعضی از کشورهای همسایه ایران آثار اجتماعی نظامی گنجوی را به خود انتساب دادند؟

تعریف واژگان عملیاتی:

اجتماع

بشر‌ها برای ارضای نیازهایشان با دیگران تعامل اجتماعی دارند. در اصطلاح جامعه‌شناسی به مجموعه‌ای از بشر‌ها که با هم تعامل اجتماعی پایدار دارند، اجتماع گفته می گردد. در درون جامعه، به دلیل وجود علایق مختلف بشر‌ها و گروه‌ها، تضادهای اجتماعی وجود دارند؛ اما با وجود تضاد تعادل و ثبات جامعه حفظ می گردد. در جامعه افراد تأثیر‌های گوناگونی را می‌پذیرند و به همان نسبت از مزایای اجتماعی مختلفی بهره‌مند می شوند.

نظامی گنجوی دانلود متن کامل در سایت sabzfile.com

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   پایان نامه ارشد رشته فرهنگ و زبان های باستانی: بازتاب اسطورۀ قهرمانی در داستان گرشاسب بر پایۀ اوستا و متون پهلوی

حکیم جمال الدین ابو محمد الیاس بن یوسف بن زکی بن مؤید نظامی گنجوی از داستانسرایان بزرگ و استادان مسلم در سرودن شعر تمثیلی و بزمی می باشد. او در سال 525 در شهر گنجه متولد گردید و همه عمر را به غیر از سفر کوتاهی که به دعوت قزل ارسلان (581-587) به یکی از نواحی نزدیک گنجه نمود، در وطن خود باقی ماند تا در سال 614 یا 619 در همین شهر وفات نمود و به خاک سپرده گردید.

آثار اجتماعی نظامی گنجوی

خمسهٔ نظامی، به قلم سال ۱۵۲۴ در هرات، واقع در موزه هنرهای متروپولیتن نیویورک

خمسه یا پنج گنج نظامی شامل:

– مخزن‌الاسرار

– هفت پیکر

– خسرو و شیرین

– اسکندرنامه مشتمل بر اقبالنامه و شرفنامه