ژئومورفولوژی

جغرافیای طبیعی و اقلیم

تنوع آب و هوايي استان کهگیلویه و بویراحمد به دليل شرايط خاص اقليمي در خور توجه است. این استان منطقه کوهستانی و نسبتا مرتفعی است که کوه‌هاى زاگرس با رشته‌هاى موازى، ‌ سراسر شمال و شرق و کوه‌هاى سياه و سفيد، خومى، خائيز و نيل جنوب شرقى آن را در بر گرفته‌اند. بلندترين نقطه استان قله دنا با ارتفاع ۴۴۰۹ متر و پست‌ترين ناحيه آن ليشتر به ارتفاع ۵۰۰ متر از سطح دريا مى‌باشد. رودخانه‌هاى مارون، ‌ بشار، زهره، خرسان و نازمکان از اين استان عبور مى‌کنند و ارتفاعات آن، سرچشمه‌ تعدادى از رودخانه‌ها است. چهار پنجم مساحت منطقه از ارتفاعات و تپه ماهورها تشکيل شده است. در مناطق سردسير، ارتفاعات بلندتر و تپه ماهورها بيشتر و در مناطق گرمسير ارتفاعات کوتاه‌تر و تپه ماهورها نيز کمتر است. دشت‌ها نيز حدود يک پنجم از مساحت استان را تشکيل مى‌دهند و معمولاً عمده اراضى کشاورزى در دشت‌ها واقع شده است. با توجه به شرایط جغرافیایی این استان هرچه در امتداد اصلی کوههای زاگرس، از شمال شرق به جنوب غرب نزدیکتر شویم، از ارتفاع کوهها و مقدار بارندگی و رطوبت هوا به طور محسوسی کاسته می شود. این وضعیت استان را از لحاظ آب و هوا به دو قسمت تقسیم کرده است:

الف) ناحیه گرمسیر: این ناحیه در قسمت جنوب غرب و غرب استان با وسعتی بیش از 8000 کیلومتر مربع واقع شده و آب وهوای گرم و نیمه خشکی دارد. باران اين منطقه از آبان ماه آغاز مى‌شود و تا ارديبهشت ماه به تناوب ادامه مى‌يابد. در مقايسه با ناحيه سردسير، ميزان بارندگى در اين قسمت نسبتاً کم است. همچنين در اين مناطق يخبندان به ندرت اتفاق مى‌افتد. کانسار بوکسیتی مورد مطالعه در این ناحیه قرار گرفته است.

ب) ناحیه سردسیر: اين ناحيه با وسعتى بيش از ۶۵۰۰ کيلومترمربع با ارتفاع متوسطى در حدود ۲۱۰۰ متر از سطح درياى آزاد، در شمال و شرق استان و در مجاورت استان‌هاى فارس، اصفهان و چهارمحال و بختيارى واقع شده است. دماى متوسط اين ناحيه از ۳۶ درجه سانتى‌گراد در گرم‌ترين ماه‌هاى سال تا ۱۰ درجه زير صفر در فصل سرما متغير است. بارش اين ناحيه نيز معمولاً از آبان‌ ماه شروع و تا ارديبهشت ماه به تناوب ادامه مى‌يابد و بيشتر بارش آن به صورت برف است. اين قسمت از استان که در واقع جنوبى‌ترين بخش زاگرس مرطوب است با جنگل‌هاى وسيع و زيباى بلوط پوشيده شده و سرچشمه رودهاى بزرگ و پرآبى مانند کارون و مارون است. فصل يخبندان منطقه در بعضى از نقاط شهريور آغاز شده و تا اواخر اسفندماه ادامه مى‌يابد.

 

1-3-3 ژئومورفولوژی

ژئومورفولوژی عبارت است از علم اشکال زمین. در این علم علاوه بر اینکه اشکال هندسی ناهمواریها، پستی‌ها  و بلندی‌های روی زمین بررسی می‌شوند، ویژگی‌های توپوگرافی نیز با دقت مورد مطالعه و تحقیق  قرار می‌گیرد. تپه‌ها، دره‌ها، دشت‌ها، سواحل، صخره‌ها، به عنوان اشکال ژئومورفولوژیک شناخته می‌شوند. اگرچه بیشتر این اشکال در اثر فرسایش و یا رسوب گذاری بوجود می‌آیند ولی بعضی از آنها در اثر عملکرد نیروهای درونی زمین می‌باشند. مورفولوژی یک منطقه توسط عوامل مختلفی شکل می‌گیرد. تأثیر این عوامل در ایجاد اشکال توپوگرافی مثبت و یا منفی به ساختمان زمین شناسی زیرین منطقه، تعداد و نوع عوامل زمین شناسی، همچنین به مدت زمان اعمال این فرایندها بستگی دارد(Lahee,1952). ارتفاعات کوه های بخش شمالی گستره مورد مطالعه که شامل آهک‌های سازند آسماری است به دلیل لیتولوژی آن که اغلب از سنگ‌های آهکی مقاوم و سخت در برابر عوامل فرساینده تشکیل شده، برجستگی و قله های مرتفعی را تشکیل داده است. همچنین وجود سازندهای آهکی سروک و ایلام به دلیل لیتولوژی آنها که اغلب از سنگ های آهکی ضخیم تا متوسط لایه تشکیل شده، برجستگی ها و قله های مرتفعی را در بخش جنوبی این کانسار بوکسیتی تشکیل داده است. منطقه مورد مطالعه شامل تاقدیسهای کوه سیاه و کوه نیل وتاقدیس مندان می باشد. از نظر مورفولوژی کوه نیل که در بخش شمالی این کانسار بوکسیتی واقع شده است نسبت به بقیه کوه های موجود در منطقه مشخص تر می باشد. ارتفاع بلندترین نقطه از سطح دریا 3535 متر است. تاقدیس کوه نیل دارای یک روند شمال غرب و جنوب شرق می باشد. علاوه بر تاقدیس کوه نیل، تاقدیس کوه سیاه از دیگر تاقدیس های موجود در منطقه مورد مطالعه است که جنس عمده این تاقدیس سازندهای آهکی ایلام و سروک می باشد که این سازندها توسط طبقات جوانتر سازندهای پابده و گورپی پوشیده شده که نسبت به بقیه سازندها فرسایش پذیرتر می باشند. سازندهای پابده و گورپی به دلیل لیتولوژی شیلی و مارنی آنها، نقاط پست تر و کم ارتفاع تری را در منطقه تشکیل داده اند. (نقشه زمین شناسی 1:100000 دهدشت).

 

1-3-4 موقعیت تاریخی و فرهنگی

كهگيلويه از سه كلمه «كوه»، «گيل» و «اويه» تركيب يافته است. از آن جا كه كلمه «او» پسوند مالكيت است، بنابراين معناي اين نام «منطقه كوهستاني گيل» است. استرابون جغرافي‎دان مشهور يونان باستان كهگيلويه را بخشي از خاك اوكسي‎ها ( نام هخامنشي خوزستان ) مي‎داند. در دوره ساسانيان، قباد ساساني ارگان ( ارجان ) را در قسمت دشتي آن بنا نهاد كه «قباد خوره» ناميده مي‎شد. مناطق كوهستاني آن را نيز «رم زميگان » مي‎ناميدند. در دوران بعد از اسلام «قباد خوره» به نام شهرحاكم نشين آن ولايت ارگان ( ارجان )، و مناطق كوهستاني آن«رم زمينگان» به كهگيلويه شهرت يافت. در قرن‎هاي بعد كه شهر ارگان ويران شد افشارها و لرها سراسر آن را تصرف كردند. تمامي ‎اين خطه كهگيلويه و قسمت كوهستاني آن «پشت كوه» و سمت دشتي آن «زيركوه» ناميده شدند. استان كهگيلويه و بوير احمد در گذشته‎اي نه چندان دور جزو يكي از بلوک‎هاي مملكت فارس و شامل دو قسمت شمال خاوري – كه آن را سردسير و كوهستاني و پشت كوه – و قسمت جنوبي و باختر- كه آن را نره كوه و بهبهان مي‎ناميدند بوده است. كهگيلويه در زمان‎هاي قديم، جزو لرستان بزرگ به شمار مي آمد. استان‌ كهگيلويه‌ و بويراحمد در گذشته‌اي‌ نه ‌چندان‌ دور جزء يكي‌ از بلوك‌هاي‌ مملكت‌ فارس‌ و مشتمل‌ بر دو قسمت‌ شمال‌ شرقي‌ كه‌ آن‌ را سردسير و كوهستاني‌ و پشت‌ كوه‌ و قسمت‌ جنوبي‌ و غرب‌ بود كه‌ آن‌ را نره‌ كوه‌ بهبهان‌ مي‌ناميدند. به‌ استناد كتاب‌ (ممسني‌ در گذرگاه‌ تاريخ‌) مردم‌ لرستان‌ ، كهگيلويه‌ و بويراحمد ، ممسني‌ و حتي دشتستان‌ بوشهر با گذشته ‌تاريخي‌ مشترك‌ از يك‌ نژاد هستند و با يك‌ زبان‌ صحبت‌ مي‌كنند و آداب‌ و رسوم‌ و فرهنگ‌ مشابهي‌ دارند. كنش‌هاي‌ فرهنگي‌ مردم‌ كهگيلويه‌ و بويراحمد از روابط‌ اجتماعي‌ موجود مبتني‌ بر نظام‌ عشيره‌اي‌ متأثراست‌. در اين‌ نظام‌ فرهنگي‌ تمام‌ رفتارهاي‌ اجتماعي‌ و فرهنگي‌ مردم‌ تحت‌ تأثير مستقيم‌ روابط‌ قبيله‌اي‌ وعشيرتي‌ قرار دارند.

1-4 گذری بر مطالعات پیشین

نام بوکسیت از دهکده Baux در جنوب فرانسه گرفته شده و باتوجه به تعریف باردوئی به سنگ رسوبی یا باقیمانده Residual که بیش از 50% اکسید و هیدروکسیدهای آلومینیم، آهن و تیتانیوم و کانی های آلومینیوم بیش از کانیهای دیگر باشد گفته می شود. همچنین بنابه گفته باردوئی (Bardossy, 1982) بوکسیت به سنگ های برونزاد و غنی از آلومینیم که از کانی های ریز بلور گیبسیت، دیاسپور و بوهمیت حاصل شده گفته شده است. کانسارهای بوکسیت به عنوان مهم ترین منبع تامین کننده آلومینیم، گالیم و عناصر نادر خاکی در جهان شناخته شده اند (Laskou et al., 2005). کانسارهای بوکسیتی از نظر زمین شناسی، کانی شناسی، ژئوشیمی و پیدایش، توسط پژوهشگران مختلفی مورد مطالعه قرار گرفته اند(Temur&Kansun 2006, Calagari&Abdini 2007, Merino & Banerjee 2008, Muzaffer Karadag et al., 2009, .Liu et al., 2010, Retallack 2010) اولین مطالعات انجام شده بروی عدسیهای بوکسیتی موجود در منطقه سرفاریاب توسط صمیمی نمین و همکاران (1966 تا 1972) بوده که بوکسیت های این منطقه را به عنوان بوکسیت های به سن کرتاسه زاگرس معرفی نمودند و جمعا 72 عدسی بوکسیتی را در منطقه شناسایی کردند.ازسال(1972تا1984)شرکت Strogexport کشور چک در منطقه سرفاریاب بعد از مطالعات صمیمی نمین تعداد لنزهای شناخته شده را به 129 لنز رساندند. نتایج آنالیزهای شمیایی نمونه های برداشته شده از این عدسی های بوکسیتی نشان داد که این بوکسیت ها در مقایسه با سایر بوکسیت های ایران از مطلوبیت بیشتری برخوردارند. حجازی (1387) به بررسی سنگ مادر ژئوشیمی کانسار بوکسیت سرفاریاب پرداخت و آن را به صورت رساله کارشناسی ارشد در دانشگاه آزاد اسلامی خرم آباد ارائه نمود. پشم فروش (1388) به بررسی بوکسیت های کرتاسه کهگیلویه پرداخت زراسوندی و همکاران(2008) به مطالعه کانی شناسی و منشاء افق بوکسیتی در برش سرفاریاب (شهرستان کهگیلویه) پرداخته اند. زراسوندی و همکاران (1389) به بررسی تغییرات ژئوشیمیایی و جرم واحدهای مختلف بوکسیتی در کانسار بوکسیت سرفاریاب، استان کهگیلویه و بویراحمد با استفاده از رفتارهای ژئوشیمیایی عناصر (Y, Zr, Ti, Al) پرداخته اند و چنین بیان نموده اند که ماده اولیه بوکسیت سرفاریاب، آرژیلیتی بوده که با توجه به برجازا بودن بوکسیت سرفاریاب، می توان آهک سروک را که حاوی ذرات رسی است، منشاء این عناصر در نظر گرفت. زراسوندی و همکاران (1390) به مطالعه شرایط نهشت، محیط رسوبی و تعیین زایش افق بوکسیتی در کانسارهای مندان و ده نو، منطقه دهدشت با استفاده از مطالعات کانی شناختی پرداخته و چنین بیان نموده اند که افق های بوکسیتی مورد مطالعه دارای دو رخساره کانیایی می باشند که شرایط محیطی تشکیل آنها متفاوت است. ،همچنین مطالعات متعددی بروی کانسارهای بوکسیتی در نقاط مختلف ایران صورت گرفته که شامل موارد زیر است.

عابدینی (1381) به بررسی زمین شناسی اقتصادی بوکسیت-لاتریت غرب شهرستان میاندوآب پرداخت و آن را به صورت پایان نامه کارشناسی ارشد زمین شناسی اقتصادی در دانشگاه تبریز ارائه نمود کلاگری و همکاران (1383) به مطالعه سنگ های دیاباز منشاء عمده واحدهای بوکسیت پرمو-تریاس در ، غرب میاندوآب، آذربایجان غربی پرداخته اند. . اسماعیلی و همکاران (1385) به مطالعه ژئوشیمی عناصر خاکی کمیاب (REE) در کانسار بوکسیتی جاجرم (شمال خاوری ایران) پرداخته اند. . مولائی و شریفیان (1385) ویژگی های زمین شناسی و اکتشافی بوکسیت جاجرم (جنوب باختری خراسان-شمال باختی خراسان بزرگ) را مورد بررسی قرار دادند. اسماعیلی و همکاران (1385) به مطالعه ژئوشیمی عناصر خاکی کمیاب (REE) در کانسار بوکسیتی جاجرم (شمال خاوری ایران) پرداخته اند.  رحیم پور بناب و همکاران(1386) پتروگرافی و ژنز کانسار بوکسیت جاجرم را مطالعه کردند. نقی زاده و همکاران(1387) به  بررسی خواص فیزیکی و مینرالوژیکی بوکسیت معدن شاه بلاغی ناحیه دماوند ایران و امکان سنجی استفاده از آن در کاربردهای دیرگذار، ویژه نامه مهندسی مواد و متالوژی پرداخته اند. معظمی گودرزی و همکاران(1387) به مطالعات شناسایی و فرآوری بوکسیت دیاسپوری کرمان پرداخته اند. عابدینی و همکاران (1388) کانی شناسی و خاستگاه نهشته های بوکسیتی پرمین در شمال سقز، استان کردستان را مطالعه نموده اند.. جعفرزاده در سال (1379) کانی شناسی کانسار بوکسیت جاجرم را مورد مطالعه قرار داد و آن را به صورت رساله کارشناسی ارشد در دانشگاه شیراز ارائه نمود. اسماعیلی و همکاران (2010) به مطالعه پتروگرافی و ژئوشیمی نهشته های بوکسیت کارستی در شمال شرق جاجرم پرداخته اند. امینی و همکاران(1390) کانی شناسی، زمین شیمیایی و پیدایش کانسار بوکسیت کارستی جاجرم را مطالعه کردندناصری در سال (1382) به بررسی ژئوشیمی کانسار بوکسیت جاجرم با نگرشی بر قابلیت ها و محدودیت ها در کاربرد صنعتی پرداخته و آن را به صورت رساله کارشناسی ارشد زمین شناسی اقتصادی در دانشگاه فردوسی مشهد ارائه نمود همچنین عابدینی و همکاران (1387) به مطالعه ویژگی های زمین شناسی-کانی شناسی و زمین شناسی عناصر کمیاب در نهشته بوکسیت آغاجری، جنوب شاهین دژ در شمال غرب ایران پرداخنه اند. کلینی و همکاران (1387) به مطالعات امکان سنجی حذف کلسیم از بوکسیت جاجرم پرداخته اند و چنین بیان نمودند که دمای لیچینگ و غلظت اسید تاثیر بسزایی در میزان حذف کلسیم در این افق بوکسیتی دارد. . ملائی و ترشیزیان (1388) به مطالعه زمین شناسی، کانی شناسی و محیط ژئوتکتونیکی بوکسیت گوش کمر در ازبک کوه ذر شرق ایران پرداخته اند و چنین بیان نمودند که بوکسیت گوش کمر از لحاظ طبقه بندی در محدوده رس بوکسیتی قرار می گیرد و مطالعات ژئوتکتونیکی نشان می دهد که بوکسیت گوش کمر در محیط حاشیه فعال قاره ای تشکیل شده است و وجود کانیهای محیط اکسیدی بیان کننده یک محیط نزدیک به ساحل می باشدملائی و ترشیزیان (1388) به مطالعه زمین شناسی، کانی شناسی و محیط ژئوتکتونیکی بوکسیت گوش کمر در ازبک کوه ذر شرق ایران پرداخته اند و چنین بیان نمودند که بوکسیت گوش کمر از لحاظ طبقه بندی در محدوده رس بوکسیتی قرار می گیرد و مطالعات ژئوتکتونیکی نشان می دهد که بوکسیت گوش کمر در محیط حاشیه فعال قاره ای تشکیل شده است و وجود کانیهای محیط اکسیدی بیان کننده یک محیط نزدیک به ساحل می باشدنصیب پور (1379) ژئوشیمی و ژنز کانسار بوکسیت هنگام (جنوب فیروزآباد) را به صورت پایان نامه کارشناسی ارشد در دانشگاه شیراز ارائه نمود.کیااشکوریان و همکاران (1390)، کانی شناسی، ژئوشیمی و خاستگاه افق بوکسیتی پرمو-تریاس سازند خوش ییلاق را در جنوب شرق آذرادشهر مورد مطالعه قرار داده اند و چنین بیان نموده اند که افق بوکسیتی خوش ییلاق از دگرسانی و هوازدگی سنگ های بازالتی حاصل شده و فراوانی زیاد کانی های سیلیکاتی بیانگر نارس بودن و زهکشی ضعیف این نهشته است..

 

 1-5 روش مطالعات

روش مطالعه بر اساس اهداف مورد نظر از سه بخش مطالعات کتابخانه ای، مطالعات صحرایی و روش آزمایشگاهی تشکیل شده است.

 

1-5-1 جمع آوري منابع و اطلاعات پيشين

این مرحله که قبل از بازدید صحرایی صورت گرفته، به بررسی و مطالعه کارهای قبلی انجام شده بر روی کانسار بوکسیتی و افق بوکسیتی پرداخته و با تهیه نقشه‌های توپوگرافی و زمین شناسی منطقه نسبت به تعیین محل این عدسی های بوکسیتی اقدام گردید. با استفاده از اینترنت و مطالعه کتاب‌ها و مقاله‌ها نسبت به جمع آوری داده‌های موجودنهشته های بوکسیتی در شمال شهرستان کهگیلویه و نقاط مختلف ایران اقدام شد. با این حال، چکیده‌ای قریب به 40 تحقیق موردی بر روی نهشته های این محدوده زمانی در سایر نقاط ایران و نواحی مختلف دنیا مطالعه گردید. با تهیه عکس‌های ماهواره‌ای منطقه (لندست) ETM و TM و با ترکیب باند های مختلف با هم و داشتن دید کلی از منطقه، و با نرم افزار Google Earth و Saspelanet به شناسایی منطقه و تطبیق موقعیت جغرافیایی به بررسی ریخت شناسی کلی منطقه پرداخته شد. همچنین با تهیه نقشه زمین ساخت منطقه نسبت به شناخت گسل‌های منطقه آگاهی لازم به دست آمد. همچنین نقشه راه جهت انتخاب بهترین مسیر برای رسیدن به منطقه جهت بازدید صحرایی انتخاب شد.